Söke'nin Gizli Hazinesi: Eski Doğanbey Köyü

Eski Doğanbey Köyü geleneksel Rum taş evinin dış yan cephesi

Zamanın Durduğu Sokaklar: Eski Doğanbey'e İlk Adım

Arkadaşlarımla çıktığım Batı Ege turunda, birkaç gün gibi kısa bir süreye birçok harika rota sığdırdım. Turumuzun önceki durakları olan Cezayirli Gazi Hasan Paşa (Aslanlı Paşa) Anıtı, İzmir Atatürk Maskı, İzmir İlk Kurşun Anıtı, İzmir Saat Kulesi, Alaçatı ve Apollon Tapınağı hakkındaki gezi yazılarımı okumak için mavi renkli başlıklara tıklayabilirsiniz. 

Bu keyifli rotaların ardından Batı Ege turumuzun yeni durağı Eski Doğanbey Köyü oldu. Köyü keşfetmeye başlamadan önce, hemen girişte yer alan ve Dilek Yarımadası-Büyük Menderes Deltası Milli Parkı'na bağlı olarak hizmet veren Doğanbey Ziyaretçi ve Tanıtım Merkezi'ni gezdik. Bu tarihi binanın mimarisi ve tanıtım merkezinin içeriğiyle ilgili detayları başka bir yazıya bıraktım.

Bu yazımda ise sizleri; taş evleri ve dar sokaklarıyla zamanın adeta durduğu, açık hava müzesini andıran Ege'nin o saklı köşesine, Aydın'ın Söke ilçesinde yer alan eski bir Rum köyüne götürmek istiyorum. Hazırsanız buyurun Eski Doğanbey Köyü'ne.

Dilek Yarımadası - Büyük Menderes Deltası Milli Parkı / Doğanbey Köyü'nün girişindeki Ziyaretçi ve Tanıtım Merkezi 

MÖ 7. Yüzyıldan Osmanlı'ya: Köyün Köklü Geçmişi

Geçmişi MÖ 7. yüzyıla kadar uzanan Doğanbey Köyü, antik çağda İyonya bölgesinin oldukça stratejik bir noktasında yer alıyordu. Sırtını Dilek Dağları'na (Mykale) yaslamış olan bu bölge, İyon kentlerinin kutsal toplanma alanı olan Panionion'a ev sahipliği yaparken; köyün hemen aşağısında bulunan Karina sahili de dönemin önemli bir liman bölgesi olarak kullanılıyordu.

Yerleşim, Osmanlı Dönemi'nde Sisam, Sakız ve On İki Ada'dan gelen Rumların buraya göç etmesiyle yeni bir çehre kazandı. Bölgeye yerleşen Rumlar, evlerini geniş ormanlık arazi içine birbirine mesafeli oda üniteleri şeklinde inşa ettiler. Bu mimari dokudan dolayı köy, Rumca "odalar" anlamına gelen Domatia adını aldı. 1850'li yıllarda ise ovadaki bataklıkların neden olduğu sıtma salgınından kaçan Rum nüfus, dağın yamacındaki bu korunaklı bölgeye yoğun olarak yerleştirildi. Zamanla zeytincilik, bağcılık ve gümrük ticaretiyle zenginleşen köy halkı; bugün bölgede hayranlıkla izlediğimiz evleri, dükkanları, şapelleri, çeşmeleri ve günümüzde ziyaretçi merkezi olan tarihi yapıları inşa ederek bu geç Osmanlı dönemi mimarisini miras bıraktı.

Eski Doğanbey Köyü geleneksel taş evleri, sağda Doğanbey Ziyaretçi ve Tanıtım Merkezi ve arka planda Ege Denizi

Büyük Göç ve Domatia'dan Doğanbey'e

Cumhuriyet Dönemi öncesindeki Osmanlı arşiv kayıtlarında köyün adı; fonetik farklılıklardan dolayı Tomatçe, Tomanca, Domatya, Domatça veya Damatça gibi isimlerle anılmıştır. Kurtuluş Savaşı'nın ardından, 1924 yılında gerçekleştirilen Türkiye-Yunanistan nüfus mübadelesiyle birlikte köyün Rum halkı Yunanistan'a göç etti. Bu büyük göçle boşalan yerleşime Selanik ve Balkanlar'dan gelen Türk göçmenler yerleştirildi ve köyün adı bu dönemde resmi olarak Doğanbey olarak değiştirildi.

Ancak Doğanbey'in dik yamaçları, dar sokakları ve geleneksel taş evleri, Türk göçmenlerin geniş aile yapısına ve tarım araçlarının kullanımına pek uygun değildi. Altyapı yetersizliği, yerleşimin genişleme alanının bulunmaması ve tarım arazilerine olan uzaklık gibi gerekçelerle köy halkı, 1985-1986 yıllarında dağ yamaçlarını terk etti. Köylüler, eski yerleşimin yaklaşık 2 kilometre aşağısındaki düzlük ve verimli ova arazisine taşınarak burada modern Yeni Doğanbey Köyü'nü kurdular.

Dağ yamacında kendi sessizliğine terk edilen bu asıl yerleşim alanı ise o günden sonra "Eski Doğanbey" adını aldı. 1990'ların sonundan itibaren şehirli aydınlar ve sanatçılar tarafından satın alınan bu tarihi taş evler, aslına tamamen sadık kalınarak restore edildi. Bölge, kentsel sit alanı ilan edilerek koruma altına aldı ve geçmişin izlerini geleceğe taşıyan eşsiz bir kültür rotasına dönüştü.

Eski Doğanbey Köyü taş evleri ve tarihi Doğanbey Camii genel görünümü 

Köyün Mimari Karakteri ve Eski Doğanbey Evleri 

Sırtını Dilek Dağları'na dayadığı için dik bir yamaç üzerine kurulan Eski Doğanbey Köyü'nde evler, birbirinin manzarasını ve güneşini kapatmayacak şekilde yerleştirilmiş. Tamamen taş kaplı olan dar sokaklar sadece insanların ve binek hayvanlarının geçebileceği genişlikte. Bu dar sokaklar, motorlu araç trafiğine kapalı. Dağdan gelen kaynak sularının köyün içinden akıp gitmesi ve taşkınları önlemesi için sokak aralarında taştan örülmüş estetik su kanalları mevcut.

Buradaki evlerin tamamı bölgeden çıkarılan doğal şist ve kalker taşlarıyla örülü. 60-80 santimetre arasında değişen duvar kalınlıkları evleri yazın serin, kışın sıcak tutuyor. Evler genellikle iki katlı olup, dışa kapalı ancak iç avluya veya Ege Denizi manzarasına açılan pencerelere sahip. Evlerin zemin katları hayvan barınağı, zeytinyağı işliği veya depo olarak kullanılmış; üst katlar ise yaşam alanı olarak tasarlanmıştır.

Eski Doğanbey Köyü'nün tarihi taş evleri ve Arnavut kaldırımlı yolu

Gürültüsüz ve Tabelasız Doğal Yaşam

Eski Doğanbey Köyü, Dilek Yarımadası-Büyük Menderes Deltası Milli Parkı sınırları içinde mülkiyetin ve yaşamın devam ettiği tek yerleşim yeri. Köyün etrafı, el değmemiş bir doğayla ve bölgeye özgü endemik bitki örtüsüyle sarılı. Köy kentsel sit alanı ilan edilerek koruma altına alındığından yeni bina yapılamıyor. Mevcut binaların restorasyonları ise Anıtlar Kurulu denetiminde, aslına tamamen sadık kalınarak yapılabiliyor.

Turistik köylerin aksine, köyde büyük tabelalar, yan yana dizilmiş hediyelik eşya tezgahları veya gürültülü eğlence mekanları bulunmuyor. Köy, tüm bu ticari karmaşadan tamamen uzak, sadece sakinlik ve kültürel keşif odaklı bir yapıya sahip.

Eski Doğanbey Köyü'nün aslına sadık kalınarak restore edilen ikonik taş evlerinden biri

Eski Doğanbey Köyü'nde Gezilecek Yerler

Yürüyerek birkaç saat içinde kolayca keşfedilebilen küçük ancak her köşesi tarih dolu bir yerleşim yeri olan köyde ve yakın çevresinde mutlaka görmeniz gereken yerler şunlar:

-Köy Merkezinde Gezilecek Yerler: Köyün en büyük cazibe merkezi olan ve pencerelerinden begonviller sarkan tarihi Rum evleri, fotoğraf meraklıları için kartpostal gibi kareler sunan Arnavut kaldırımlı otantik dar sokaklar, köyün üst kısımlarında yer alan Rumlar döneminden kalma Doğanbey Şapeli ve köyün sivil mimari açısından en meşhur, ikonik yapılarından biri olan Papazın Evi.

-Köyün Girişinde ve Yakın Çevresinde Gezilecek Yerler: 19. yüzyılın sonunda hastane olarak inşa edilen, köyün hemen girişinde yer alan ve Yaban Hayatı Müzesi'nin de içinde olduğu Doğanbey Ziyaretçi ve Tanıtım Merkezi, delta kenarına kurulmuş Tepeli Pelikan Gözlem Kulesi ve köy merkezine yaklaşık 8 km mesafedeki Karina Sahili.

Eski Doğanbey Köyü'nde aslına uygun olarak restore edilmiş bir taş ev ve tarihi bir binanın yıkık duvarları

Eski Doğanbey Köyü'nde Nerede Kalınır?

Kentsel sit alanı koruması altındaki köyde büyük tatil köyleri, zincir oteller ya da yüksek katlı binalar yer almıyor. Oda sayısı ve yatak kapasitesi de oldukça sınırlı olduğundan aslına sadık kalınarak restore edilmiş tarihi Rum evleri; butik taş otel ve pansiyon şeklinde hizmet veriyor. Ayrıca, buranın yerel halkı ve yazlıkçılar tarafından dönemsel olarak kiraya verilen müstakil villalar ve taş evler de mevcut.

Eski Doğanbey Köyü tarihi Meydan Çeşmesi

Köyde Market, Restoran Var mı?

Köyün tarihi sokaklarında hiçbir zincir market, tekel bayisi veya klasik bakkal dükkanı bulunmuyor. Alışveriş için en yakın yer, Eski Doğanbey'in 2 kilometre aşağısında bulunan Yeni Doğanbey Köyü'ndeki yerel bakkallar ve marketler. Bu nedenle köye tırmanmadan önce su ve atıştırmalık gibi alışverişinizi yapmanızı öneririm.

Köyün içinde, köy halkının ve buraya yerleşenlerin işlettiği birkaç butik kafe ve mütevazi restoran bulunuyor. Köyün içindeki sınırlı seçeneklerin aksine; ana yemek ve özellikle taze deniz ürünleri için köye 8 km mesafedeki Karina Sahili tercih ediliyor.

Eski Doğanbey Köyü Arnavut kaldırımlı dik yürüyüş yolu ve karşıda tarihi cumbalı taş ev

Eski Doğanbey Köyü İçin Önemli Seyahat İpuçları

Köyün tarihi dokusunu ve benzersiz sokaklarını tam anlamıyla keyifle keşfedebilmeniz için yola çıkmadan önce bazı pratik detayları göz önünde bulundurmanız gerekiyor. Doğanbey, dik bir dağ yamacına kurulduğu ve içinde oldukça dik yokuşlar barındırdığı için yaz aylarının kavurucu sıcaklarında burayı yürüyerek gezmek hayli yorucu olabilir. Bu nedenle köyü keşfetmek için en ideal ve keyifli zamanlar, havanın daha serin olduğu ilkbahar ve sonbahar aylarıdır.

Eski Doğanbey Köyü, Aydın'ın Söke ilçe merkezine yaklaşık 30 kilometre mesafede yer alıyor. Köy motorlu araç trafiğine tamamen kapalı olduğundan, aracınızı hemen girişte yer alan ücretsiz açık otopark alanına bırakabilirsiniz. Yürüyüş yolu; bu otopark alanından ve hemen köyün girişinde yer alan Doğanbey Ziyaretçi ve Tanıtım Merkezi'nin önünden itibaren başlıyor. Sokakların tamamı orijinal, engebeli ve tarihi Arnavut kaldırımı taşlarıyla kaplı olduğundan, buraya gelirken altı kaymayan, rahat veya spor bir ayakkabı tercih etmelisiniz.

Son olarak, köy merkezine 8 kilometre mesafede bulunan ve yazımda da bahsettiğim Karina Sahili'ne uğramayı düşünüyorsanız, buradaki salaş ve samimi sahil restoranlarında özellikle tuzda levrek, çipura ve bölgeye özgü taze Ege otlarından hazırlanan zengin mezeleri deneyebilirsiniz.

Eski Doğanbey Köyü sanat atölyesi

Zamanı Durdurup Keşfe Çıkma Sırası Sizde

Eski Doğanbey Köyü, popüler kültürün ve yoğun turizm dalgasının henüz kirletemediği, Ege'nin adeta nazar boncuğu niteliğindeki nadide köşelerinden biri. Taş evlerin gölgesinde, begonvillerle süslü o daracık sokaklarda yürürken, geçmişin fısıltılarını duymamak elde değil. Eğer siz de kalabalıklardan uzaklaşmak, tarihin içinde sessiz bir yolculuğa çıkmak ve doğanın kucağında ruhunuzu dinlendirmek isterseniz, rotanızı mutlaka bu saklı Rum köyüne çevirmelisiniz.

Batı Ege turumuzun bu büyüleyici durağını tamamladık ancak keşif yolculuğumuz burada bitmiyor! Bir sonraki yazımda, Eski Doğanbey Köyü'nün hemen girişinde bizi karşılayan ve mimarisine hayran kaldığımız Doğanbey Ziyaretçi ve Tanıtım Merkezi'nin kapılarını aralayacağız. Yeni rotalarda ve saklı hikayelerde buluşmak üzere, şimdiden keyifli keşifler!