Aziz Mahmut Hüdayi Kimdir?

Kadim şehir İstanbul, tarihi ve efsaneleri ile olduğu kadar erenleri, velileri, evliyaları ile de anılır. Bu muhteremlerden, Üsküdar'da Aziz Mahmud Hüdayi Hazretleri, Beykoz'da Yuşa Hazretleri, Sarıyer'de Telli Baba Hazretleri ve Beşiktaş'ta Yahya Efendi Hazretleri'nin, denizciler tarafından İstanbul Boğazı'nın dört manevi bekçisi olduğuna inanılır. Aziz Mahmud Hüdayi Hazretleri'nin türbesine, ikamet ettiğim semt olan Üsküdar'da bulunduğundan dolayı birkaç kez ziyarette bulunmuştum. Maneviyatta kendimi iyi hissettiren bu ziyaretlerimde edinmiş olduğum ve araştırmalarım sonucu aktardığım bilgileri okuyacaksınız bu yazımda. ''Aziz Mahmud Hüdayi kimdir? Nerede, ne zaman doğmuştur? Eğitimini nerede almıştır? Nerelerde görev yapmıştır? Eserleri neler? Neden kendisine ''Sultanlara sultanlık eden sultan'' denilmiştir? sorularının cevabı yazımın devamında. Aziz Mahmud Hüdayi Efendi Hazretleri Camii Şerifi ve Türbesi ile ilgili detaylara bir başka yazımda değineceğim.

Aziz Mahmud Hüdayi Efendi Camii, Açık Türbe Sokak Yokuşu Görünümü

Aziz Mahmut Hüdayi Kimdir?

Osmanlı döneminde, 16. yüzyılda yaşamış büyük bir alim, şair, mutasavvıf ve aynı zamanda Anadolu'da yetişen en değerli velilerden biridir Aziz Mahmud Hüdayi. Celvetiyye tarikatının kurucusu Aziz Mahmut Hüdayi, İslam tasavvufunun en önemli temsilcilerinden biri olarak kabul edilir. 

Hüdayi İsminin Anlamı

Asıl adı Mahmud olan Aziz Mahmud Hüdayi'ye ''Hüdayi'' ismi Bayramiye tarikatı şeyhi Üftade tarafından verilmiştir. ''Hidayet, doğru yol'' anlamına gelen ''Hüdâ'' kelimesinden türetilen Hüdayi, Arapça'da ''Hüdâî'' olarak telaffuz edilir ve ''Doğru yola mensup'' anlamındadır. İsminin başındaki ''Aziz'' unvanı Hüdayi'nin kendi eserlerinde geçmemekle birlikte halk tarafından ona duyulan saygı ifadesi olarak kullanılmıştır.

Aziz Mahmud Hüdayi Nerede, Ne Zaman Doğmuştur?

Aziz Mahmud Hüdayi'nin doğum tarihi, doğum yeri ve ölüm tarihi ile ilgili kaynaklarda farklı bilgiler yer alıyor olsa da, külliyesi içindeki bilgilendirme panosunda da belirtildiği üzere, 1541 senesinde, günümüz Ankara ilçesine bağlı Şereflikoçhisar'da doğmuştur ve 1628 senesinde İstanbul Üsküdar'da vefat etmiştir. Aziz Mahmud Hüdayi'nin soyunun, Peygamber Efendimiz Hz. Muhammed'in (SAV) torunu Hz. Hüseyin'in 13. göbeğinden olan torunlarından Cüneyd-i Bağdadi'ye ve onun vasıtasıyla da Hz. Peygamber'e (SAV) dayandığı, seyyid yani Hz. Peygamber'in (SAV) soyundan olduğu bilgisi birçok kaynakta yer almaktadır. Aziz Mahmud Hüdayi'nin türbesi, Üsküdar'daki Aziz Mahmud Hüdayi Efendi Hazretleri Camii Şerifi içerisinde bulunmaktadır.

Aziz Mahmud Hüdayi'nin Eğitim Hayatı

Çocukluğu Eskişehir ilçesi Sivrihisar'da geçen Aziz Mahmud Hüdayi ilk tahsiline burada başlamış, öğrenimini ilerletmek için İstanbul'a gelmiştir. İstanbul'da Küçük Ayasofya Medresesi'nde öğrenim gören Aziz Mahmud Hüdayi, tefsir (Kur'an-ı Kerim ayetlerini açıklamak ve yorumlamak), hadis (Hz. Peygamber'in sözleri) ve fıkıh (İslam'a ait dini, ahlaki ve hukuki hükümler) başta olmak üzere dönemin dini ilimlerinde eğitim almıştır. İstanbul'daki medrese eğitimi sırasında bir yandan İslam dini bilginlerinden Nazırzade Ramazan Efendi'den eğitim almış bir yandan da Halveti tarikatı şeyhlerinden Nureddinzade Muslihuddin Efendi'nin sohbetlerine devam etmiştir.

Aziz Mahmud Hüdayi'nin Resmi Görevleri

Küçük Ayasofya Medresesinde eğitim gördüğü yıllarda, hocası Nazırzade Ramazan Efendi ile birlikte Edirne, Mısır ve Şam'da bulunan Aziz Mahmud Hüdayi, Mısır'dan dönüşünde, 1573 senesinde, Bursa Ferhadiye Medresesi'nde medrese hocalığı, Cami-i Atik Mahkemesi'nde kadılık gibi görevlerde bulunmuştur. 

Hocası Nazırzade Ramazan Efendi'nin vefatı ile resmi görevlerinden ayrılan Aziz Mahmud Hüdayi, daha önce vaaz ve sohbetlerine katıldığı Bayramiye tarikatı şeyhi Muhyiddin Üftade'nin müridi ve halifesi olmuş, üç yıl gibi bir sürede manevi yolculuğunu tamamlamıştır. Sivrihisar'a halife olarak tayin edilen Aziz Mahmud Hüdayi, hocası Üftade'yi ziyaret etmek için Bursa'ya geldiğinde, hocasının 1580 senesinde vefatı üzerine Rumeli'ye göç etmiş, bir süre Trakya ve Balkanlar'da kalmıştır. Daha sonra İstanbul'a gelerek, Küçük Ayasofya Camii Tekkesi'nde sekiz yıl boyunca hocalık, Fatih Camii'nde vaizlik yapmış, tefsir ve hadis dersleri vermiştir. 

Aziz Mahmud Hüdayi, 1586 senesinde Ferhat Paşa ile beraber İranlılarla yapılan Tebriz seferine  katılmıştır. Kaynaklar Aziz Mahmut Hüdayi'nin üç kez hacca gittiğini belirtmektedir. Üsküdar'da kendi dergahını inşa ederek 1595 senesinden itibaren eğitim faaliyetlerini buradan sürdürmüştür. Kurmuş olduğu dergah, yaşadığı dönemde İstanbul'un en önemli kültür merkezi haline gelmiştir. Bu dergahtan pek çok ilim ve fikir adamı, şeyh ve müzikle uğraşan kişi yetişmiştir. Üsküdar Mihrimah Sultan Camii'nde vaaz ve sohbet vermiştir. 1616 senesinde Sultan Ahmed Camii’nin açılışında ilk hutbeyi vermiş ve burada bir süre vaizlik yapmıştır. Üsküdar'da kurduğu dergah, eserleri, sohbetleri, şiirleri, vaazları ve nasihatleriyle kısa sürede her kesimden insanın geldiği bir mekan olmuştur. 

Aziz Mahmud Hüdayi'nin Aile Hayatı

Kaynaklarda, 5'i erkek, 6'sı kız olmak üzere 11 çocuğu olduğu belirtilen Aziz Mahmud Hüdayi'nin nesli, erkek çocuklarının hepsinin vefat etmesi nedeniyle kızları Ümmü Gülsüm, Zeynep ve Fatma Zehra ile devam etmiştir. Aziz Mahmud Hüdayi'nin özel yaşamında evlilik hayatına dair kaynaklarca aktarılan doğrulanmış bir bilgi bulunmamakla beraber, kendisinin, Kanuni Sultan Süleyman'ın torunu Hümaşah Ayşe Sultan adıyla da bilinen Ayşe Sultan (Mihrimah Sultan'ın Rüstem Paşa ile evliliğinden olan kızı) ile de evlendiği rivayet edilir. 

Aziz Mahmud Hüdayi'nin Eserleri

Aziz Mahmud Hüdayi'nin on dokuzu Arapça olmak üzere yirmi sekiz eseri bulunmaktadır. Eserlerinin bazıları yayınlanmıştır. Ayrıca manzumeler yazmış, teravih (Ramazan ayında yatsı namazından sonra kılınan namaz), temcid (Minarelerde ezandan ayrı olarak Allah'a yapılan dua), münacat (Allah'a yakarmak ve istekte bulunmak amacıyla yazılmış şiirler) ve ilahiler söylemiş, bunlardan bir kısmını kendisi bestelemiştir.

Arapça Eserleri

1. Ahvâlu‟n-Nebiyyi‟l-Muhtâr aleyhi Salevâtullahi‟l-Meliki‟l-Cebbâr

2. Câmiu‟l-fazâil ve kâmiu‟r-rezâil

3. el-Es‟ile ve‟l-ecvibe fi ahvâli‟l-mevtâ

4. Fethu‟l-bâb ve refu‟l-hıcâb

5. el-Fethu‟l-ilâhî

6. Habbetu‟l-mahabbe

7. Hâşiye Kuhistânî fî Şerh-ı fıkh-ı Keydânî

8. Hayâtü‟l-ervâh ve necâtü‟l-eşbâh

9. Hulâsatü‟l-ahbâr fî ahvâli‟n-Nebiyyi‟l-Muhtâr

10. Keşfu‟l-kınâ an-vechi‟s-semâ

11. el-Mecâlisu‟l-va‟zıyye

12. Mecmûa-i Hutab

13. Merâtibu‟s-sülûk

14. Miftâhu‟s-salâh ve mirkâtü‟n-necâh

15. Nefâisü‟l-mecâlis

16. Şemailu'n-nübüvveti'l-Ahmediyyet'il-Muhammediyye

17. et-Tarîkatü‟l-Muhammediyye vesîle ilâ‟s-seâdeti‟s-sermediyye

18. Tecelliyât

19. Vâkıât

Türkçe Eserleri

1. Divân (-ı Ġlâhiyyât)

2. Ecvibe-i Mutasavvifâne

3. Mirâciye

4. Nasâyıh ve Mevâız

5. Necâtü‟l-ğarîk fi‟l-cem‟i ve‟t-tefrîk

6. Tarîkatnâme

7. Nasîhatü‟l-mülûk li-husni‟s-sülûk

8. Akâid Manzûmesi

9. Tevhid Risalesi

Sultanlara Sultanlık Eden Sultan

Kanuni Sultan Süleyman, II. Selim, III. Murad, III. Mehmed, I. Ahmed, I. Mustafa, II. Osman (Genç Osman) ve IV. Murad olmak üzere sekiz padişahın saltanat döneminde hayat süren Aziz Mahmud Hüdayi için Evliya Çelebi, ''Yedi padişahın Hüdayi'nin elini öptüğünü, 170 bin müride el verdiğini'' belirtir. Aziz Mahmud Hüdayi'nin yaşadığı dönemdeki devrin padişahları ona hürmet etmiş, kendisi de padişahların davetlisi olarak zaman zaman saraya giderek padişahlarla sohbetlerde bulunmuştur. Bu padişahlardan, III. Murad, I. Ahmed ve II. Osman'a devletin idaresi konusunda mektuplar yazmış, IV. Murad'a saltanat kılıcını kuşatmıştır.

Aziz Mahmud Hüdayi Hazretlerinin Türbe İçindeki Sandukası

Aziz Mahmud Hüdayi'nin, Sultan 1. Ahmed Han'ın talebi üzerine yaptığı duası;

Ya Rabbi,

Sağlığımızda bizi, vefatımızdan sonra kabrimizi ziyaret edenler,

kıyamete kadar yolumuza bağlı bulunanlar,

ruhumuza Fâtiha okuyanlar ve bizi sevenler bizimdir.

Bize mensup olanlar, denizde boğulmasınlar,

âhir ömürlerinde fakirlik görmesinler,

imanlarını kurtarmadıkça göçmesinler!

Aziz Mahmud Hüdayi 1628 yılının ekim ayında vefat etmiş olup cenazesi büyük bir törenle kaldırılmış ve Üsküdar'daki külliyesinde bizzat kendisinin yaptırdığı türbeye defnedilmiştir. Aziz Mahmud Hüdayi'nin türbesi, günümüzde de en çok ziyaret edilen önemli güzergahlardan birisidir. 

Kaynaklar: www.hudayivakfi.org - www.tarihi.ist - www.islamansiklopedisi.org.tr